He encontrado este artículo de hace unos años. Se cumplían los 150 del nacimiento de Domingo Aguirre. Fue el escritor vasco que , con sus novelas Kresala y Garoa, puso las bases de la novela vasca. Podría decirse que es el Pereda vasco por su amor a la tierra y a las costumbres ancestrales.
Di una charla en Zumaia, que es donde vivió y falleció, e intenté hacer lo mismo en Ondárroa, lugar en el que nació, pero fue imposible. Parece ser que el nivel cultural (si es que existen el nivel y la cultura en ese pueblo) de Ondarroa no está hecho para recordar a uno de sus hijos mas preclaros porque, a fin de cuentas , Domingo Aguirre era un sencillo sacerdote que escribía en euskera. Los homenajes en Ondarroa parace que se destinan a otros por cosas no tan loables
Euskal nobelagintzaren
sortzailea jaio zela 150 urte betetzen dira aurten
- Ondarroan
1964an jaioa, 'Kresala' eta 'Garoa' nobelen idazle Txomin Agirre 1920an
hil zen Zumaian
«Itzez,
idaztiz ta egitez, zuzena izan zan. Jaungoikuaren maitalea eta gizonentzat
maitagarria ona zalako. Andia da Jauna. Bere a-tzegiña zure jauregian: zorion
ta edertasun ugarietan jarri dezu». Hitz hauek irakurri daitezke Domingo Agire
(sic) idazlearen hilarrian, Zumaiako kanposantuan. Ustez Resurreccion Maria
Azkuerenak dira Txomin Agirreren hilobia janzten duten esaldiak. Ondarroan
jaioa, Zumaian hil zen 1920. urtean 'Garoa' eta 'Kresala' eleberrien idazlea.
Aurten, baina, bere jaiotzaren 150. urteurrena ospatzen da, eta horren harira
Agirreren bizitza eta lanaren inguruko hitzaldia eskaini zuen Jose Andres
Alvaro Ocariz historialari nafarrak, ostegun arratsaldean, Alondegian.
Ekonomia
apaleko familia batean jaioa, haurtzaro txiroa izan zuen Agirrek, eta Ocarizen
ustetan, horrek bere izaera mamitzeko balio izan zion. Abadetzarako asmoa
txikitatik izan zuela azaldu zuen historialariak, baina familiako txirotasunak
seminariora joatea oztopatu zion, Bilboko Apezpikutzako kide bat ezagutu zuen
arte. Bizkaiko hiriburura joateko aukera izan zuen morroi bezala, eta handik
Gasteizera joan zen filosofia eta teologia ikastera. Ezin izan zituen, baina,
ikasketak burutu eta Karran-tzan hasieran eta Zumaian omdoren izan zuen apaiz
izateko aukera. Zumaian Karmeldarren etxean bizi izan zen 56 urterekin hil zen
arte.
Euskararen
berpizkuntzaren lekuko izan zen XIX. mendean, erlijiotasuna eta didaktizismoa
alde batera utzi, eta literaturarik eutsi zitzaion unean. «Han kokatzen da
Txomin Agirreren lana», aipatu zuen historialariak. Agirreren ideiek hiru
ardatz zituela azaldu zuen: «euskalzaletasuna, abertzaletasuna eta
kristautasuna». Euskaltzaindiaren sorreran izan zen Agirre, Azkue, Urkijo edota
Campionekin batera. Erakunde honen bigarren bileran ba-tzarkide izendatu zuten,
nahiz eta osasun arazoengatik bilera gutxitan parte hartzea izan zuen.
Hainbat
olerki eta artikuluren idazlea, bere eleberriengatik da ezaguna Agirre. «Lehen
euskal nobelagilea», Ocarizen esanetan, 1998an argitaratutako 'Auñemendiko
lorea' izan zen lehen nobeletakoa. VII. mendean girotuta, «euskaldunak
kristautasunera bihurtu ziren garaian», fedea, aberria eta maitasuna jasotzen
zituen liburu honetan. «Bere garrantzia du, euskarazko lehen eleberria izan zen
eta».
Ondoren
etorri ziren bere bi gailurrak, arrantzale munduan girotutako 'Kresala' eta
baserriko mundua jasotzen duen 'Garoa', «euskal herriko tradizioei egindako
maitasun lana», eta euskal nobelagintzako lana garrantzitsuenetakoa. Ocarizek
ez du garbi bi lanen artean zein den hobea. «'Garoa' estilo aldetik landuagoa
eta erromantikoagoa da; 'Kresala', berriz, benetakoagoa. Lan biak dira ederrak
eta idatzitako beste guztien gainetik daude».
Lan gehiago
sortu zituen, kondairaren bidetik idatzitako 'Ni eta ni' adibide, baina
Arranondon eta Urbiako kanpetan girotutako bi eleberriengatik izango da beti
gogoan Zumaian lurperatutako Txomin Agirre.
